Nooit te oud om te leren: de Volksuniversiteit

Eva: Waarom zou je op je tachtigste nog wekelijks in de schoolbanken kruipen om het verschil tussen Dorische en Ionische zuilen te leren? Gewoon, zonder dat er een examen of diploma tegenover staat.

Eva: Welkom bij TalkDutch. Vandaag praat ik over de Volksuniversiteit, een bijzonder Nederlands fenomeen waar volwassenen puur voor hun plezier nieuwe dingen leren. Mijn gast is Marion, achtenvijftig jaar, en zij doceert hier al vijftien jaar kunstgeschiedenis met hart en ziel. Marion, ontzettend leuk dat je er bent.

Marion: Dank je wel, Eva. Fijn om hier te zijn en te mogen vertellen over mijn passie.

Eva: Ja, want die passie spat er meteen vanaf als ik je zo hoor. Maar even eerlijk... Kunstgeschiedenis voor volwassenen. Is dat niet gewoon een gezellig clubje voor gepensioneerden die niks te doen hebben?

Marion: [laughs] Nou, die reactie krijg ik vaker! En eerlijk is eerlijk, er zitten zeker veel actieve senioren in mijn klassen. Maar het is echt veel meer dan dat. De Volksuniversiteit is er voor iedereen, ongeacht je leeftijd of achtergrond. Ik heb twintigers die naast hun drukke baan iets creatiefs willen doen, dertigers die een taal leren voor een emigratie, en inderdaad, ook mensen van tachtig die hun geest scherp willen houden. Wat hen bindt, is die pure, bijna kinderlijke nieuwsgierigheid. Er is geen prestatiedruk. Niemand 'moet' hier zijn. Ze willen het zelf.

Eva: Geen prestatiedruk. Dat klinkt in onze huidige maatschappij, waar alles om prestaties en diploma's draait, bijna als een oase van rust.

Marion: Dat is het ook echt. Weet je, in het reguliere onderwijs zijn we zo gewend geraakt aan toetsen, deadlines en cijfers. Studenten zijn vaak heel doelgericht bezig: 'Moet ik dit kennen voor het examen?' Bij ons is die vraag er simpelweg niet. Als ik een zijpad insla over de roddels aan het hof van de Medicis in Florence, hangen ze aan mijn lippen. Niet omdat het moet, maar omdat het fascinerend is. Leren wordt weer wat het diep vanbinnen hoort te zijn: een avontuur, geen verplichting.

Eva: Hm, een avontuur. Dat herken ik wel. Maar hoe is dat voor jou als docent? Het lijkt me ook best uitdagend om een klas te hebben met zulke verschillende achtergronden. Een gepensioneerde ingenieur kijkt toch heel anders naar kunst dan een jonge grafisch vormgever, stel ik me zo voor.

Marion: Oh, dat is juist het allermooiste! Dat zorgt voor een enorme dynamiek. Laatst had ik het over de geometrie in de schilderijen van Mondriaan. Die ingenieur keek daar heel technisch naar, met oog voor de wiskundige verhoudingen. De vormgever zag juist de emotie in het kleurgebruik en de vlakverdeling. Ze gingen met elkaar in discussie, heel respectvol, en vulden elkaar perfect aan. Als docent hoef ik dat proces soms alleen maar een beetje te sturen. Ik leer zelf ook elke week nog bij van mijn cursisten. Hun levenservaring brengt zoveel diepgang in de lessen.

Eva: Ja, je brengt mensen samen die elkaar in het dagelijks leven misschien niet zo snel zouden ontmoeten. Is dat sociale aspect net zo belangrijk als de lesstof zelf?

Marion: Absoluut. Misschien wel belangrijker dan we soms willen toegeven. Er ontstaan echt vriendschappen in die klaslokalen. We hebben altijd een pauze halverwege de les, met koffie en thee. Nou, dat gekwebbel is soms bijna niet te stoppen! [laughs] Voor sommige oudere cursisten, die misschien alleen wonen, is die dinsdagavond echt een ankerpunt in de week. Ze zijn er even helemaal uit, praten met gelijkgestemden en voelen zich gezien en gewaardeerd om hun inbreng. Maar dat geldt evengoed voor jongere cursisten die eenzaamheid ervaren in een nieuwe stad.

Eva: Wat bijzonder. Je zou bijna kunnen zeggen dat de Volksuniversiteit ook een soort remedie tegen eenzaamheid is, verpakt als een cursus.

Marion: Nou, dat vind ik eigenlijk wel een heel mooie omschrijving. Ja. Leren verbindt mensen. Je deelt een kwetsbaarheid als je iets nieuws probeert te begrijpen. Of je nu worstelt met de uitspraak van het Italiaans, of probeert te doorgronden waarom een abstract schilderij kunst is... Je doet het samen. Je mag fouten maken. Sterker nog, van fouten leer je het meest. Die veilige sfeer, waarin fouten maken mag, die proberen we echt te creëren.

Eva: Dat herken ik wel van toen ik zelf een cursus Spaans deed. In het begin durfde niemand iets te zeggen, maar na een paar weken lachten we samen om onze vreselijke uitspraak. Dat schept inderdaad een band. Maar toch, ik kan me voorstellen dat er ook weleens frustratie is. Sommige mensen willen misschien heel snel gaan, terwijl anderen meer tijd nodig hebben. Hoe ga je om met dat niveauverschil?

Marion: Dat vraagt inderdaad wel wat flexibiliteit en differentiatie. Soms is iemand heel ongeduldig. [sighs] Die wil meteen alles weten over de techniek van Rembrandt, terwijl een ander nog worstelt met het concept van perspectief. Ik probeer dan de verbinding te zoeken. Ik vraag de cursist die al meer weet bijvoorbeeld om zijn of haar visie te delen met de rest, of ik geef extra leestips voor thuis. Maar het belangrijkste is dat ik de lat voor iedereen persoonlijk leg. Het gaat niet om een universele norm, maar om je eigen vooruitgang. Als een cursist na tien weken anders naar een schilderij kijkt dan in week één, dan is mijn missie geslaagd.

Eva: Mooi gezegd. Het gaat om die persoonlijke transformatie, hoe klein ook. Heb je een specifiek voorbeeld van een cursist die je altijd is bijgebleven?

Marion: Oh, jazeker. Een paar jaar geleden had ik meneer De Vries in de klas. Hij was net tachtig geworden, zijn vrouw was overleden en hij zat nogal in de put. Zijn dochter had hem praktisch gedwongen om zich in te schrijven voor mijn cursus 'Moderne Kunst'. Nou, de eerste les zat hij daar met zijn armen over elkaar, heel sceptisch. Zo van: 'Wat moet ik met die vlekken op een doek?' Maar gaandeweg zag ik hem veranderen. Hij begon vragen te stellen, ging boeken lezen en op een dag kwam hij stralend de klas binnen. Hij was in zijn eentje naar het Stedelijk Museum in Amsterdam gegaan. Hij had uren voor een schilderij van Rothko gestaan en vertelde met tranen in zijn ogen hoe de kleuren hem troost hadden geboden. Dat... ja, dat doet me nog steeds wel wat als ik eraan terugdenk. Het opende weer een wereld voor hem, op die leeftijd.

Eva: Wauw... Dat is echt prachtig. Het laat zien dat je nooit te oud bent om je te laten raken door iets nieuws. En ook dat leren je wereld letterlijk groter maakt, op elke leeftijd.

Marion: Precies. We denken vaak dat leren ophoudt als we onze schooltijd achter ons laten, of als we stoppen met werken. Maar je hersenen en je ziel hebben voeding nodig, je hele leven lang. De Volksuniversiteit is voor mij de ultieme plek waar die voeding op een heel laagdrempelige manier wordt aangeboden. Geen drempels van vooropleidingen of toelatingseisen. Gewoon naar binnen stappen en je laten verrassen.

Eva: Marion, we naderen alweer het einde van ons gesprek. Het is voorbij gevlogen. Wat zou je onze luisteraars, die misschien ook nadenken over het leren van iets nieuws maar nog twijfelen, willen meegeven?

Marion: Ik zou willen zeggen: zet die stap. Of het nu een taal is, een ambacht, of kunstgeschiedenis. Laat de angst om te falen of de gedachte 'ben ik hier niet te oud voor' varen. Nieuwsgierigheid kent geen houdbaarheidsdatum. Het houdt je jong, het brengt je in contact met geweldige mensen en het verrijkt je leven op manieren die je nu nog niet kunt voorspellen. Gewoon doen.

Eva: Wat een inspirerende woorden om mee af te sluiten. Heel erg bedankt voor dit mooie en warme gesprek, Marion. En bedankt voor je passie voor het onderwijs.

Marion: Heel graag gedaan, Eva. Dank je wel.

Eva: En voor de luisteraars: hopelijk heeft dit gesprek je geïnspireerd om ook weer eens in de boeken te duiken of iets nieuws te proberen.

Eva: Wil je meelezen? Het transcript van dit gesprek staat gratis op talkdutch punt nl.