Als letters vlekken zijn: Henks weg naar geletterdheid

Eva: Stel je voor dat alle letters om je heen plotseling veranderen in onbegrijpelijke tekens. Geen menukaarten meer kunnen lezen, geen straatnamen, geen WhatsApp-berichten van je kinderen. Voor meer dan een miljoen volwassenen in Nederland is dit de dagelijkse werkelijkheid.

Eva: Vandaag zit Henk tegenover me. Henk is zesenvijftig, en tot zes jaar geleden kon hij niet lezen of schrijven. Hij hield dit tientallen jaren verborgen voor zijn omgeving, tot hij besloot dat het genoeg was. Henk, ontzettend fijn dat je er bent.

Henk: Dank je wel, Eva. Vind het best spannend, maar ik ben blij dat ik hier mag zitten.

Eva: Ja, dat kan ik me heel goed voorstellen. Want je deelt hier natuurlijk een heel kwetsbaar deel van je leven. Als we teruggaan naar de tijd dat je nog niet kon lezen of schrijven... Hoe overleef je dan in een land dat zo ontzettend is ingericht op tekst?

Henk: Nou... door heel veel toneel te spelen, eigenlijk. Je ontwikkelt een overlevingsstrategie die waterdicht moet zijn. Elke dag opnieuw. Als iemand mij vroeg om iets te lezen of in te vullen, had ik altijd mijn vaste smoesjes klaar. "Och, ik ben mijn leesbril vergeten," of "Ik heb mijn handen vol, schrijf jij het even op?" Je wordt er een meester in om de aandacht af te leiden.

Eva: Dus je was eigenlijk constant op je hoede?

Henk: Ja, vierentwintig uur per dag. Het vreet energie. Je bent continu aan het scannen: waar loop ik risico? Op het werk was dat het lastigst. Ik werkte in de bouw, en dat ging lang goed op puur praktisch inzicht en ervaring. Maar ja, toen kwamen de digitale urenbriefjes en de veiligheidsvoorschriften op papier. Toen werd de grond onder mijn voeten wel heel heet.

Eva: Hoe loste je dat dan op? Want je collega's mochten natuurlijk niets merken.

Henk: Klopt. Ik nam die formulieren mee naar huis onder het mom van: "Ik vul het vanavond wel even rustig in." En thuis deed mijn vrouw het dan voor me. Zij was mijn rots in de branding, zij wist het natuurlijk wel. Maar het voelde ook alsof ik haar belastte met mijn geheim. En dat geheim was zwaar, hoor. Er zit zo ontzettend veel schaamte op. Je denkt dat je de enige bent, dat je dom bent.

Eva: Hm. Terwijl dat natuurlijk helemaal niet zo is. Maar die schaamte, die hield je dus heel lang tegen om hulp te zoeken?

Henk: Ja, die schaamte is als een dikke muur. Je wilt die muur niet afbreken, want erachter zit je kwetsbaarheid. Als kind kon ik al niet meekomen op de basisschool. Ik had waarschijnlijk een vorm van dyslexie, maar in mijn tijd werd daar niet zo naar gekeken. Je werd achterin de klas gezet en ze dachten: die Henk, die wordt wel stratenmaker. Dus ik geloofde zelf ook dat ik het simpelweg niet kon leren.

Eva: En toch was er een moment dat die muur wél barstte. Wat was de druppel?

Henk: Dat was mijn kleindochter, Sofie. Ze was destijds een jaar of vijf. Ze kwam bij me zitten met zo'n vrolijk prentenboekje. "Opa," zei ze, "lees je dit aan mij voor?" [sighs] Ja, toen stond de wereld even stil. Ik keek naar die letters, en ik zag alleen maar zwarte vlekken. Ik kon haar niks voorlezen. Ik moest weer een smoesje verzinnen tegen een kind van vijf. Ik zei dat ik hoofdpijn had. Toen ze wegliep met een teleurgesteld gezichtje... Ja, dat sneed door mijn ziel. Ik dacht: dit wil ik niet meer. Ik wil mijn kleindochter kunnen voorlezen.

Eva: Wat dapper dat je dat zo voelde. Maar de stap naar een cursus, die is dan nog steeds heel groot, vermoed ik?

Henk: Enorm. De drempelvrees was gigantisch. Ik heb geloof ik wel drie keer voor de deur van het buurthuis gestaan waar de taallessen werden gegeven, voordat ik daadwerkelijk naar binnen durfde te stappen. Mijn knieën knikten. Ik dacht: dadelijk lachen ze me uit. Maar toen ik eenmaal binnen was, viel er zo'n last van mijn schouders. De docente was zo ongelooflijk lief en begripvol. En ik zag daar andere volwassenen zitten die in precies hetzelfde schuitje zaten. Dat was een openbaring. Ik was niet alleen.

Eva: Wat herkenbaar. En hoe was dat leerproces voor je? Want op je vijftigste weer letters gaan leren, dat lijkt me mentaal ook heel intensief.

Henk: Dat was hard werken, hoor. In het begin dacht ik echt: waar ben ik aan begonnen? Je hersenen zijn op die leeftijd niet meer zo flexibel als die van een kind. Maar we begonnen heel simpel. Met klanken en letters koppelen. En elke keer als ik een woord kon lezen, voelde dat als het winnen van de loterij. Ik weet nog dat ik na een paar maanden over straat liep en ineens de borden begon te lezen. "Supermarkt". "Apotheek". Het was alsof de wereld van zwart-wit naar kleur ging. Er ging letterlijk een wereld voor me open.

Eva: Wat een prachtig beeld, van zwart-wit naar kleur. En hoe reageerde je omgeving toen je er uiteindelijk open over durfde te zijn?

Henk: Nou, dat was misschien nog wel de grootste verrassing. Toen ik eenmaal de moed had om het op mijn werk te vertellen, reageerden mijn collega's ontzettend positief. Niemand vond me dom. Integendeel, ze hadden juist respect voor het feit dat ik op mijn leeftijd die stap nog durfde te zetten. Mijn baas bood zelfs aan om mee te betalen aan de cursusmaterialen. Ik had me al die jaren voor niets zo'n zorgen gemaakt. Al die angst... het was eigenlijk nergens voor nodig geweest.

Eva: Maar ja, achteraf is dat natuurlijk makkelijk praten. Die angst was op dat moment heel reëel voor jou.

Henk: Zeker. En daarom begrijp ik de mensen die nu nog in die situatie zitten zo ontzettend goed. Het is alsof je in een gevangenis leeft die je zelf hebt gebouwd. Nu ik zelf kan lezen en schrijven, ben ik taalambassadeur geworden. Ik geef presentaties en ga in gesprek met mensen om het taboe te doorbreken. Ik wil ze laten zien dat het nooit, maar dan ook nooit te laat is om te leren.

Eva: En dat doe je nu met heel veel passie, dat hoor ik aan je. Wat is voor jou nu het mooiste dat je kunt doen, wat je vroeger niet kon?

Henk: Dat zijn de kleine, alledaagse dingen. Zelfstandig reizen met de trein bijvoorbeeld. Vroeger durfde ik niet naar een andere stad te reizen, omdat ik bang was dat ik de borden niet kon lezen en de weg kwijt zou raken. Nu stap ik gewoon in. En natuurlijk het voorlezen aan Sofie. Ze is inmiddels elf, dus ze leest nu ook veel zelf, maar we zitten nog steeds weleens samen met een boek. Dat moment, dat we daar samen zitten te lezen... dat is voor mij onbetaalbaar. Dat is de echte winst.

Eva: Wat prachtig, Henk. Jouw verhaal laat echt zien dat taal zoveel meer is dan alleen letters op papier. Het is vrijheid, het is verbinding. Als we deze aflevering afronden, wat zou je dan het liefst willen meegeven aan onze luisteraars? Misschien aan degenen die zelf worstelen, of aan mensen die iemand in hun omgeving kennen die moeite heeft met lezen?

Henk: Ik zou willen zeggen: praat erover. De schaamte is de grootste vijand, niet het niet-kunnen-lezen. Als je iemand kent waarvan je vermoedt dat hij of zij moeite heeft met letters, bied dan op een rustige manier hulp aan, zonder te oordelen. En voor de mensen die zelf worstelen: neem die eerste stap. Het is doodeng, dat weet ik als geen ander. Maar de wereld die daarna voor je opengaat, is elke gram angst meer dan waard. Je bent niet dom, en je bent absoluut niet alleen.

Eva: Dank je wel, Henk. Voor je moed, je openheid en dit ontzettend inspirerende gesprek. Je bent een prachtig voorbeeld van hoe je je eigen leven in handen kunt nemen, ongeacht je leeftijd.

Henk: Graag gedaan, Eva. Dank je wel dat ik mijn verhaal mocht delen.

Eva: En voor de luisteraars thuis: hopelijk heeft dit gesprek je net zo geraakt als mij. Wil je alles nog eens rustig nalezen? Het transcript van deze aflevering staat gratis op talkdutch punt nl. Tot de volgende keer!