De magie van de donkere kamer

Tom: Je staat op de hoek van de straat, kijkt door een zoeker en weet: ik heb nog maar drie foto's op mijn rolletje. Als ik nu afdruk, kost me dat geld en tijd. Waarom zou iemand zichzelf die beperking opleggen in een tijdperk waarin we met onze smartphones onbeperkt en gratis foto’s kunnen schieten?

Tom: Welkom bij TalkDutch. Vandaag praat ik met de vijfenveertigjarige Arthur uit Utrecht. Arthur heeft een passie die velen van ons in dit digitale tijdperk als hopeloos ouderwets zouden beschouwen: analoge zwart-witfotografie. Hij schiet niet alleen op film, maar ontwikkelt zijn foto’s ook helemaal zelf in zijn eigen donkere kamer op zolder. Arthur, ontzettend leuk dat je er bent.

Arthur: Dank je wel, Tom. Ik vind het een eer om hier te mogen zitten en over mijn passie te vertellen.

Tom: Laten we meteen met de deur in huis vallen. Analoge fotografie. Het is duur, het is bewerkelijk, en je moet soms dagen of weken wachten tot je überhaupt weet of je foto gelukt is. Waarom kies je hier in hemelsnaam voor?

Arthur: Nou... [laughs] dat is eigenlijk precies de kern van waarom ik het doe. Het klinkt inderdaad volkomen onlogisch. We leven in een maatschappij die volledig is ingericht op directe behoeftebevrediging. Je maakt een foto met je telefoon, gooit er snel een filter overheen, en binnen een paar seconden staat hij online. Maar wat is die foto daarna nog waard? Voor mij voelt die hele digitale stroom zo vluchtig. Het is alsof je herinneringen consumeert in plaats van dat je ze echt beleeft en koestert. Analoge fotografie dwingt mij om te vertragen. En die vertraging, die brengt mij een enorme mentale rust.

Tom: Hoe dwingt die camera jou dan precies om te vertragen? Kun je dat eens omschrijven?

Arthur: Nou, kijk. Op een standaard fotorolletje zitten meestal maar zesendertig opnames. Soms gebruik ik een camera met een groter filmformaat, en dan heb ik er zelfs maar twaalf. Elke keer dat ik die ontspanknop indruk, kost me dat concreet geld. Dat zorgt ervoor dat je niet zomaar in het wilde weg begint te schieten. Je gaat veel bewuster kijken. Je observeert het licht, de compositie, de dynamiek op straat. Je wacht tot alle elementen op hun plek vallen. Soms sta ik wel een kwartier op een hoek te wachten tot die ene fietser met een lange schaduw precies door die ene zonnestraal rijdt. En dán pas druk ik af. Je bent daardoor heel intensief in het hier en nu bezig.

Tom: Dus je bent eigenlijk veel scherper aanwezig in het moment zelf, in plaats van dat je het moment alleen maar snel probeert vast te leggen voor later?

Arthur: Ja, exact. Bij een digitale camera kijk je na de klik meteen op het schermpje aan de achterkant. Je controleert of de foto scherp is, of de belichting klopt... En als het niet goed is, doe je het gewoon nog een keer. Maar op het moment dat je op dat schermpje kijkt, ben je niet meer bezig met wat er voor je neus gebeurt. Je bent uit het moment. Bij mijn analoge camera heb ik geen schermpje. Ik moet vertrouwen op mijn kennis, mijn gevoel en mijn techniek. En als ik heb afgedrukt, is het klaar. Dan moet ik weer vooruitkijken. Dat geeft een heel bevrijdend gevoel.

Tom: Maar toch... stel je voor dat je na een lange middag fotograferen je film gaat ontwikkelen, en die ene perfecte foto blijkt achteraf bewogen of onscherp te zijn. Is dat niet ongelooflijk frustrerend?

Arthur: [laughs] O, jazeker! In het begin kon ik me daar echt ontzettend druk om maken. Dan kon ik wel janken als een rolletje mislukt was door een stomme fout van mezelf. Maar gaandeweg leer je die fouten te accepteren. Sterker nog, je leert ze te waarderen. Soms is een bewogen foto juist veel emotioneler of sfeervoller dan een foto die perfect scherp is. Er zit een soort imperfectie in analoge foto's die heel menselijk aanvoelt. Digitale foto's zijn tegenwoordig zo perfect, zo klinisch en steriel. Analoge beelden hebben korrel, ze hebben contrast en ze hebben een ziel. Ze leven. En die onzekerheid over het resultaat, dat maakt het proces juist zo spannend. Het is een soort gezonde spanning.

Tom: En die spanning bereikt waarschijnlijk zijn hoogtepunt op jouw zolder, in de donkere kamer.

Arthur: Absoluut. Mijn 'doka', zoals we dat noemen. Ik heb de oude wasruimte op zolder helemaal lichtdicht gemaakt. Mijn vrouw moest in het begin wel even wennen aan de geur van de chemicaliën die af en toe door het trappengat naar beneden dwarrelde, maar ze gunt me mijn hobby gelukkig van harte. [laughs] Die zolder is echt mijn privédomein. Zodra de deur achter me dichtgaat en de rode lamp aangaat, sluit ik de buitenwereld buiten. Geen smartphone, geen meldingen, geen deadlines. Alleen ik, het papier en de vloeistoffen.

Tom: Hoe ziet dat proces eruit? Want voor mij — en ik denk voor veel luisteraars — is dat toch een beetje een mysterieus, bijna magisch ritueel. Wat doe je daar precies in het donker?

Arthur: Het begint inderdaad in het complete duister. Je moet de film uit de cassette halen en op een spoel draaien om hem in een ontwikkeltank te stoppen. Dat moet puur op de tast, want de kleinste lichtstraal zou de film direct verpesten. Dat vereist een enorme concentratie. Je moet heel rustig ademhalen en je handen het werk laten doen. Als de film eenmaal veilig in de tank zit, mag het gewone licht weer aan. Dan begint de scheikunde. Je werkt met verschillende baden: de ontwikkelaar, het stopbad en de fixeergam. Je moet de temperatuur heel nauwkeurig meten en de tijd op de seconde afstemmen. Een halve graad verschil kan al invloed hebben op het contrast van je foto.

Tom: Het klinkt alsof je heel secuur moet werken. Dat vereist veel geduld.

Arthur: Ja, en dat is nou net de therapie ervan voor mij. Je kunt dit proces niet haasten. Als je probeert af te snijden, mislukt het geheid. Het dwingt je tot totale focus. En dan komt het allermooiste moment: het maken van de afdruk. Je legt het belichte fotopapier in de schaal met ontwikkelaar. Je staat daar in het zachte, rode licht te kijken... En dan zie je heel langzaam de contouren van het beeld verschijnen. Eerst een vage schaduw, en dan opeens de details, de gezichten, het contrast. Dat is echt pure magie. Ik doe dit nu al jaren, maar elke keer als die afbeelding opduikt in dat chemische bad, krijg ik weer kippenvel. Het verveelt werkelijk nooit.

Tom: Prachtig hoe je dat beschrijft. Het is dus echt een ambacht waarbij je met je eigen handen iets creëert.

Arthur: Ja, het is heel fysiek. Aan het einde van de avond hangen de natte foto's met wasknijpers aan een lijn te drogen. Je hebt een tastbaar product gemaakt. Dat is zo'n groot contrast met onze digitale wereld waarin alles opgeslagen zit op harde schijven en in de cloud, waar we het vaak nooit meer bekijken.

Tom: Is het niet ook een heel solitaire, misschien zelfs eenzame hobby? Urenlang op een donkere zolder zitten?

Arthur: Nou, dat zou je wel denken, maar de realiteit is heel anders. De analoge gemeenschap is de laatste jaren juist enorm gegroeid en heel hecht geworden. Er is een grote heropleving gaande, opvallend genoeg juist onder twintigers en dertigers. We ontmoeten elkaar veel online, maar we organiseren ook regelmatig fysieke bijeenkomsten. Dan gaan we met een hele groep een zogenaamde 'photowalk' doen door een stad. Iedereen neemt zijn oude camera's mee. We praten over filmtypes, wisselen lenzen uit en drinken na afloop samen een biertje. Het is juist heel sociaal en verbindend.

Tom: Wat opvallend dat juist die jonge generatie, die is opgegroeid met de smartphone in de hand, die analoge camera’s weer omarmt. Heb jij daar een verklaring voor?

Arthur: Ik denk dat er een sterke behoefte is aan onthaasting en tastbaarheid. Als je de hele dag achter een beeldscherm zit voor je werk of studie, wil je in je vrije tijd iets doen wat echt is. Een analoge camera is een prachtig mechanisch apparaat. Het weegt wat, er zitten echte tandwielen in, en het geluid van de sluiter — die droge 'klak' — dat heeft iets heel bevredigends. Het voelt als echte techniek, niet als een anoniem stuk software.

Tom: En je fotografeert zelf ook met camera’s die ouder zijn dan jijzelf, toch?

Arthur: Ja, klopt. Mijn favoriete camera is een mechanische camera uit 1968. Die is inderdaad ouder dan ik. Er zit geen grammetje elektronica in, geen batterij, niets. En hij doet het altijd. Als ik die camera vasthoud, voel ik me verbonden met het verleden. Ik vraag me dan weleens af welke verhalen die camera in de afgelopen vijftig jaar al heeft vastgelegd. Dat geeft voor mij een extra historische dimensie aan mijn hobby.

Tom: Dat begrijp ik heel goed. Maar het is tegenwoordig wel een prijzige hobby geworden, las ik laatst. Klopt dat?

Arthur: Ja, dat is helaas de schaduwzijde van de populariteit. Sinds de pandemie zijn de prijzen van fotorolletjes en chemicaliën flink gestegen. Sommige films zijn bijna in prijs verdubbeld. Het is zeker geen goedkope hobby meer. Maar ja, aan de andere kant: ik geef bijna geen geld uit aan andere gadgets of dure vakanties. Dit is waar mijn hart ligt, dus ik maak die afweging heel bewust. Het dwingt me bovendien om nóg selectiever te zijn met elke foto die ik maak. Dus die prijsstijging heeft indirect ook weer een positief effect op mijn concentratie. [laughs]

Tom: [laughs] Elk nadeel heb z'n voordeel, om de bekende filosoof maar eens te citeren. Arthur, waarom kies je eigenlijk specifiek voor zwart-wit en niet voor kleur?

Arthur: Kleur kan soms heel erg afleiden van de essentie van een beeld. Een felrode jas of een blauwe auto eist meteen alle aandacht op in een foto. In zwart-wit word je gedwongen om te kijken naar de pure vorm, naar het contrast tussen licht en donker, naar texturen en lijnen. Het is abstracter en daardoor vaak poëtischer. Bovendien, en dat is een praktisch voordeel: zwart-witfilm is thuis veel makkelijker en milieuvriendelijker te ontwikkelen dan kleurenfilm. Kleurenprocessen zijn chemisch veel complexer en vereisen een extreem constante temperatuur. Dat is op een zolderkamer bijna niet te doen.

Tom: Als je nu door de stad loopt, merk je dan dat je door deze hobby anders naar je omgeving kijkt? Ook als je geen camera bij je hebt?

Arthur: O, absoluut. Dat is misschien wel het mooiste neveneffect. Mijn blik op de wereld is compleet veranderd. Ik zie overal om me heen composities en lichtval. Ik let op hoe het vroege ochtendlicht door de bladeren van de bomen filtert, of hoe de schaduw van een voorbijganger zich over de klinkers uitstrekt. Ik ben me veel bewuster van de schoonheid van alledaagse momenten. Zelfs als ik gewoon de hond uitlaat zonder camera, ben ik in gedachten foto's aan het maken. Het verrijkt mijn dagelijkse ervaring enorm.

Tom: Prachtig hoe een hobby zo je hele waarneming kan veranderen. Arthur, we naderen alweer het einde van onze tijd. Wat zou je tot slot willen meegeven aan onze luisteraars, die misschien ook wel op zoek zijn naar wat meer rust en diepgang in hun dagelijks leven?

Arthur: Ik zou iedereen willen aanraden om eens iets te gaan doen waarbij de uitkomst niet direct zichtbaar is. Dat hoeft echt geen fotografie te zijn. Ga brood bakken, ga houtsnijden, of schrijf brieven met een vulpen. Zoek bewust iets op dat tijd kost en dat je niet kunt versnellen. Accepteer de fouten die je maakt, want juist in die imperfectie ligt de menselijkheid en de oprechte voldoening. Durf te vertragen.

Tom: Heel mooi gezegd. Arthur, hartelijk dank voor je komst naar de studio en voor dit inspirerende inkijkje in jouw wereld.

Arthur: Graag gedaan, Tom. Heel erg bedankt voor de uitnodiging.

Tom: En voor de luisteraars thuis: bedankt voor het luisteren naar TalkDutch. Ik hoop dat deze aflevering je heeft geïnspireerd om vandaag eens wat vaker stil te staan en echt te kijken naar de wereld om je heen.

Tom: Wil je meelezen met dit gesprek? Het transcript staat gratis op talkdutch punt nl.