De Buurt-WhatsApp: Veiligheid of Paranoia?

Daan: Wanneer is een man die stilstaat bij een lantaarnpaal een verdacht figuur, en wanneer is hij gewoon zijn hond aan het uitlaten?
Ernst: [laughs] Nou, als je de gemiddelde buurt-WhatsAppgroep moet geloven, is iedereen die na zonsondergang stilstaat direct een potentiële inbreker.
Daan: Welkom bij TalkDutch. Vandaag praat ik met Ernst, vijfenveertig jaar en coördinator van de WhatsApp Buurtpreventie in zijn wijk in Amersfoort. Ernst, die digitale buurtwacht, dat is in Nederland echt een enorm fenomeen geworden, hè? Bijna elke straat heeft er wel een. Hoe ben jij daar zo in gerold?
Ernst: Ja, klopt, het is echt overal. Bij ons begon het eigenlijk een jaar of vijf geleden na een reeks inbraken in de wijk. Iedereen was onrustig. Toen stelde iemand voor om zo’n WABP-groep op te richten, je weet wel, zo’n officiële groep met van die bordjes bij de ingang van de wijk. Niemand wilde het coördineren, want ja, dat kost tijd. En toen dacht ik: vooruit, ik doe het wel. Ik ben nogal pragmatisch ingesteld, dus ik dacht dat ik die groepsregels wel strak kon handhaven.
Daan: En, is dat gelukt? Want zo'n groep kan natuurlijk heel nuttig zijn, maar het heeft ook een andere kant.
Ernst: Nou, laat ik vooropstellen: het wérkt wel. Sinds we die groep hebben, is het aantal inbraken echt gedaald. Buurtbewoners letten beter op elkaar en op de omgeving. Het geeft mensen een gevoel van veiligheid. Maar de realiteit is ook dat zo'n appgroep een eigen leven kan gaan leiden. Mensen worden soms... ja, hoe zeg je dat... een beetje hyper-alert. Alles wat afwijkt van het normale patroon wordt ineens als gevaarlijk gezien.
Daan: Geef eens een voorbeeld? Wat is het meest onschuldige dat ooit als 'verdacht' is gemeld?
Ernst: Oei, er zijn er zo veel. Maar eentje die me altijd is bijgebleven, was een melding op een dinsdagmiddag. Iemand stuurde een foto van een man in een oranje hesje die met een klembord door de straat liep. 'Let op, verdacht figuur, observeert de huizen!' stond erbij. Binnen vijf minuten was de hele wijk in rep en roer. Mensen begonnen te speculeren: 'Is het een verkenner voor een bende?' 'Moeten we de politie bellen?' En uiteindelijk bleek het gewoon de meteropnemer van het waterbedrijf te zijn. Die man deed gewoon zijn werk.
Daan: [laughs] Ja, dat is bijna lachwekkend, maar het heeft natuurlijk ook een serieuze kant. Het kan zorgen voor een sfeer van wantrouwen in een wijk. Hoe ga jij daar als coördinator mee om?
Ernst: Dat is precies de kern van mijn rol. Ik moet constant de balans bewaken tussen waakzaamheid en paranoia. We hebben heel duijke spelregels afgesproken. De groep is alleen bedoeld voor acute, verdachte situaties volgens de zogenaamde SAAR-methode: Signaleer, Alarmeer de politie, App de buurt, en Reageer. Maar in de praktijk vinden mensen het heel moeilijk om dat onderscheid te maken. Als iemand een verloren kat meldt, of klaagt over een verkeerd geparkeerde auto, dan moet ik meteen ingrijpen en zeggen: 'Jongens, hier is de groep niet voor bedoeld.'
Daan: Hm, dat lijkt me best vermoeiend. Je bent dan eigenlijk een soort digitale politieagent in je eigen vrije tijd.
Ernst: Ja, zo voelt het soms wel. Je bent constant aan het modereren. En het lastige is dat mensen zich snel aangevallen voelen als je ze corrigeert. Dan krijg ik een privéberichtje van: 'Ik probeer alleen maar te helpen hoor!' of 'Mag je tegenwoordig helemaal niks meer zeggen?' Dat sociale aspect, die groepsdynamiek, dat is echt het moeilijkste deel van het hele verhaal. De techniek is simpel, die app is zo geïnstalleerd. Maar hoe mensen ermee omgaan, dat is een heel ander verhaal.
Daan: En zie je daarin ook een verschuiving over de jaren? Zijn we door die constante stroom aan informatie achterdochtiger geworden naar elkaar toe?
Ernst: Absoluut. Vroeger, als er iemand door de straat liep die je niet kende, dan dacht je: die zal wel op zoek zijn naar een huisnummer. Nu maakt iemand meteen een foto door het keukenraam en gooit het in de groep. Er is minder direct contact. In plaats van dat we even naar buiten lopen en vragen: 'Goh, kan ik je ergens mee helpen?', gaan we achter ons schermpje zitten speculeren. Dat vind ik wel een zorgelijke ontwikkeling. We isoleren onszelf eigenlijk achter onze digitale muren, terwijl we juist denken dat we de buurt ermee verbinden.
Daan: Dat is een interessante paradox. We gebruiken technologie om de buurt veiliger en socialer te maken, maar het resultaat is soms dat we juist angstiger worden en minder met elkaar praten. Is er een moment geweest dat je dacht: ik stop ermee?
Ernst: [sighs] Ja, vorig jaar winter. Er was toen een incident waarbij een jonge jongen, die folders aan het bezorgen was, klemgereden werd door een paar buurtbewoners omdat hij 'zich verdacht gedroeg'. Die jongen was doodsbang. Dat was voor mij echt een grens. Toen dacht ik: als dit de cultuur is die we met deze app creëren, dan wil ik er niks meer mee te maken hebben. We hebben toen een heel stevige bijeenkomst gehad in het buurtcentrum. Geen appjes, maar gewoon live, met koffie en thee.
Daan: En wat kwam daaruit? Hoe hebben jullie dat opgelost?
Ernst: We hebben elkaar diep in de ogen gekeken. Ik heb heel duidelijk gemaakt dat de app geen vervanging is voor gezond verstand en menselijk fatsoen. We hebben de regels aangescherpt. Geen foto’s meer delen van herkenbare personen zonder keihard bewijs van een misdrijf. En we hebben afgesproken dat we weer vaker zélf het gesprek aangaan. Als je iets vreemds ziet, loop er dan eerst eens rustig naartoe en maak een praatje. Negentig procent van de tijd is er niks aan de hand, en dan heb je meteen je buren weer eens gesproken.
Daan: Het klinkt alsof die offline ontmoeting eigenlijk veel belangrijker is dan de online tool.
Ernst: Ja, dat is echt mijn belangrijkste les geweest. Technologie is een prachtig hulpmiddel, maar het lost onze sociale uitdagingen niet op. Een veilige buurt ontstaat niet door een app vol angstige mensen, maar door een buurt waar mensen elkaar kennen en vertrouwen. De app moet slechts een vangnet zijn voor als het écht misgaat.
Daan: Mooi gezegd, Ernst. We naderen het einde van ons gesprek. Wat zou jij onze luisteraars, die waarschijnlijk ook bijna allemaal in zo'n buurt-app zitten, willen meegeven?
Ernst: Nou, de volgende keer dat je op het punt staat om een 'verdacht figuur' in de groep te gooien: haal eerst eens diep adem. Loop eventueel naar buiten, zeg vriendelijk gedag, en kijk wat er gebeurt. En onthoud: een actieve buurt is goed, maar een tolerante en vriendelijke buurt is nog veel veiliger.
Daan: Dank je wel voor dit openhartige gesprek, Ernst. Heel waardevol om hier eens bij stil te staan.
Ernst: Graag gedaan, Daan. Leuk om hier te zijn.
Daan: En voor de luisteraars thuis: wil je dit gesprek rustig nalezen? Het transcript staat gratis op talkdutch punt nl. Tot de volgende keer!