De kunst van het Sinterklaasgedicht

Femke: Waarom vertellen we elkaar in Nederland één keer per jaar anoniem de harde waarheid op rijm, terwijl we de rest van het jaar zo beleefd proberen te zijn? Welkom bij TalkDutch.

Femke: Vandaag praat ik met Els. Els is drieënvijftig en zij is in haar familie de absolute koningin van het Sinterklaasgedicht. Elk jaar schrijft ze er wel twintig voor familie, vrienden en zelfs voor collega’s die er zelf niet uitkomen. Welkom Els!

Els: Dank je wel, Femke. Wat ontzettend leuk om hier te gast te zijn.

Femke: Ja, fantastisch dat je er bent. Want het heerlijke avondje komt er natuurlijk weer aan. Twintig gedichten, Els... Dat is echt een enorme klus. Hoe is die passie bij jou eigenlijk begonnen?

Els: Nou, dat is er echt met de paplepel ingegoten. Vroeger thuis deden we al heel uitgebreid aan Sinterklaas. Mijn vader was echt een kunstenaar met taal. Hij schreef gedichten van soms wel vier pagina's lang! Wij zaten dan als kinderen met rode koontjes te luisteren. Toen ik een jaar of twaalf was, mocht ik voor het eerst zelf een gedicht schrijven voor mijn oudere broer. Ik herinner me nog hoe spannend ik dat vond. Maar toen iedereen moest lachen om mijn grapjes, was ik verkocht. Sindsdien ben ik nooit meer gestopt.

Femke: Wat mooi. En nu schrijf je dus ook voor anderen?

Els: Ja, dat klopt. Het begon eigenlijk heel simpel. Een vriendin van mij heeft een lichte vorm van dyslexie en vond het schrijven van gedichten altijd een drama. Ze lag er echt nachten wakker van. Toen heb ik aangeboden om haar te helpen. Ik vroeg haar om wat details over haar partner te vertellen, en binnen een half uur had ik een leuk gedicht op papier. Dat hoorden andere vrienden natuurlijk ook, en zo is het een beetje uit de hand gelopen. Nu ben ik in november en december een soort hulppiet voor gedichten.

Femke: Wat een geweldige service! Maar wat maakt dat Sinterklaasgedicht nou zo typisch Nederlands, denk je? Waarom doen we dit eigenlijk?

Els: Ik denk dat het heel erg past bij onze cultuur van 'doe maar gewoon'. We houden er over het algemeen niet zo van om elkaar heel direct de les te lezen of heel emotioneel te worden. Maar via zo'n gedicht kan dat ineens wel. Het is een veilige manier om iemand een spiegel voor te houden. Je mag de draak steken met iemands slechte gewoontes. Dat je zus altijd haar sokken laat slingeren, of dat je vader altijd in slaap valt voor de televisie. En het mooie is: omdat het rijmt, en omdat het van 'Sinterklaas' komt, accepteert iedereen het. We lachen erom en we gaan weer door.

Femke: [laughs] Ja, precies! De humor haalt de scherpe kantjes eraf. Maar eh... heb je wel eens meegemaakt dat een gedicht verkeerd viel? Dat iemand echt boos werd?

Els: Nou... [sighs] ja, helaas wel één keer. Dat was een paar jaar geleden bij een oom van mij. Hij had net een heel dure, nieuwe hobby ontdekt: golfen. Hij praatte echt over niets anders meer. Dus ik dacht: dat is leuk materiaal voor een gedicht. Ik schreef een behoorlijk scherp stukje over hoe saai zijn verhalen op verjaardagen waren geworden. Toen hij het hardop voorlas, werd het doodstil in de kamer. Hij lachte wel een beetje als een boer met kiespijn, maar ik voelde aan alles dat het pijn deed. Dat vond ik echt heel erg.

Femke: Oef, ja. Dat is de angst van iedereen die een gedicht schrijft, denk ik. Hoe voorkom je dat zoiets gebeurt? Waar ligt de grens?

Els: De gouden regel is: eindig altijd positief. Je mag driekwart van het gedicht plagen, maar de laatste strofe moet warm en liefdevol zijn. Je moet de ander laten voelen dat je hem of haar, ondanks die gekke gewoontes, heel erg waardeert. Als je die balans goed houdt, kan er eigenlijk heel veel. En je moet natuurlijk een beetje inschatten hoe gevoelig iemand is. Sommige mensen kunnen heel veel hebben, bij anderen moet je wat voorzichtiger zijn.

Femke: Dat is een heel waardevol advies. En als mensen nu luisteren en denken: "Help, ik moet deze week ook aan de bak, maar ik heb nul inspiratie." Hoe begin je dan? Wat is jouw methode?

Els: Het belangrijkste is: begin absoluut niet met rijmen! Dat is de grootste fout die mensen maken. Ze gaan aan tafel zitten met een leeg vel papier en proberen meteen een mooie rijm te maken. Dan blokkeer je direct.

Femke: Oké, dus geen rijm. Maar wat doe je dan wel?

Els: Maak eerst eens een lijstje met feiten. Wat heeft deze persoon het afgelopen jaar gedaan? Is er een nieuwe baan, een verhuizing, een grappige blunder op vakantie? Wat zijn de kleine irritaties of juist de mooie momenten? Schrijf dat gewoon in gewone zinnen of steekwoorden op. Als je die input hebt, is de basis er. En daarna ga je pas kijken hoe je die zinnen kunt laten rijmen. En wees niet te trots om een rijmwoordenboek op internet te gebruiken. Dat doe ik zelf ook nog dagelijks!

Femke: Echt waar? Zelfs de koningin van het gedicht gebruikt een online hulpmiddel?

Els: [laughs] Jazeker! Soms loop je gewoon vast op een woord. Je wilt per se eindigen met 'vakantie', maar je kunt niks bedenken behalve 'prestatie'. Dan is zo'n website echt een uitkomst. Het bespaart je uren frustratie.

Femke: Wat is voor jou het allermooiste moment van de avond zelf?

Els: Dat is toch het moment dat het gedicht wordt voorgelezen. De sfeer in de kamer verandert dan. Iedereen luistert echt. In deze drukke tijd, waarin iedereen de hele dag op zijn telefoon zit te kijken, is Sinterklaasavond een van de weinige momenten dat we echt even de volledige aandacht voor elkaar hebben. Je geeft iemand niet alleen een cadeau, maar je laat zien: ik heb echt over jou nagedacht. Ik heb de tijd genomen om iets speciaals voor jou te maken. Dat is voor mij de echte magie van deze traditie.

Femke: Wat prachtig omschreven, Els. Dat herken ik heel erg. Het is een moment van verbinding. Wat zou je tot slot onze luisteraars willen meegeven voor deze Sinterklaas?

Els: Maak je niet te druk over perfecte rijmschema's. Het hoeft geen literair meesterwerk te zijn. Een simpel gedicht met een oprechte boodschap en een flinke dosis humor is duizend keer beter dan een perfect gedicht dat koud aanvoelt. En oh ja... begin op tijd! Niet pas op vijf december om vijf uur 's middags, want dan wordt het echt stressen.

Femke: [laughs] Een heel wijze les, die ik zelf ook in mijn zak kan steken! Els, ontzettend bedankt voor je komst en je inspirerende verhalen.

Els: Heel graag gedaan, Femke. En veel plezier met dichten!

Femke: Dat gaat zeker lukken. En voor de luisteraars thuis: wil je deze aflevering, en alle tips van Els, nog eens rustig nalezen? Het hele transcript van deze aflevering vind je gratis op talkdutch punt nl. Tot de volgende keer!