De psychologie van het gourmetpannetje

Femke: Waarom zouden we in hemelsnaam urenlang boven een gloeiende plaat mini-hamburgers omdraaien, terwijl we weten dat onze gordijnen daarna drie dagen naar frituurvet ruiken? Toch is gourmetten dé ultieme Nederlandse eetcultuur.
Femke: Welkom bij TalkDutch. Vandaag praat ik met Charlotte, culinair historica, over onze diepgewortelde liefde voor de gourmetset. Welkom, Charlotte!
Charlotte: Dank je wel, Femke. Leuk om hier te zijn en te praten over dit prachtige, en soms ook een beetje bespotte, fenomeen.
Femke: Ja, want laten we eerlijk zijn: als buitenlanders horen over gourmetten, kijken ze ons vaak nogal meewarig aan. Wat is het nou precies dat ons zo aantrekt in die kleine pannetjes?
Charlotte: Nou, het is eigenlijk een heel fascinerende paradox. Aan de ene kant zijn we in Nederland dol op efficiëntie en structuur, maar aan de andere kant hunkeren we naar wat we 'gezelligheid' noemen. En gourmetten is de ultieme democratisering van de avondmaaltijd. Niemand hoeft de hele avond alleen in de keuken te zwoegen om een ingewikkeld kerstdiner op tafel te toveren. Iedereen is tegelijkertijd kok en gast.
Femke: Precies, de gastvrouw of gastheer hoeft niet steeds op te staan. Ik herinner me van vroeger dat mijn moeder de hele kerstavond in de keuken stond te stressen over de wildstoofpot, terwijl wij in de woonkamer zaten. Toen de gourmetset eenmaal zijn intrede deed, veranderde dat compleet. Maar is het ook niet een beetje een luie oplossing?
Charlotte: [laughs] Misschien wel een beetje! Maar het is ook heel slim. Het woord 'gourmet' klinkt natuurlijk heel Frans en chic, maar in de praktijk is het dat natuurlijk allerminst. Het grappige is dat we vaak denken dat dit een eeuwenoude traditie is, maar dat valt reuze mee. Gourmetten is in de jaren zeventig en tachtig heel bewust gepromoot door het toenmalige Voorlichtingsbureau Vlees. Zij zochten een manier om de vleesconsumptie te stimuleren en bedachten de campagne: 'Gourmet, probeer het eens'. Het was dus eigenlijk gewoon een marketingtruc!
Femke: Echt waar? Dat wist ik helemaal niet! Dus de slagers wilden gewoon van hun restvlees af en hebben ons overtuigd dat dit gezellig was?
Charlotte: Absoluut. De slagersbond bedacht zelfs speciale 'gourmetschotels' met mini-vleesjes. Dat was geniaal, want voorheen kocht je gewoon een grote biefstuk. Nu kochten mensen ineens een schaal met tientallen miniatuurversies, wat verhoudingsgewijs veel winstgevender was. Maar het sloeg aan omdat het perfect paste bij de tijdgeest. In de jaren zeventig wilden gezinnen losser met elkaar omgaan. De hiërarchie aan tafel verdween een beetje. En wat is er nou informeler dan samen vechten om de beste spatel en je eigen slavinkje bakken?
Femke: Ja, die dynamiek aan tafel is echt uniek. Er ontstaan altijd ongeschreven regels en kleine conflicten, toch? Zoals de 'pannetjesdief'.
Charlotte: O, jazeker! Dat is een prachtig psychologisch schouwspel. Je hebt altijd één persoon die heel systematisch zijn pannetje in de gaten houdt. En dan heb je de chaoot, die zijn stukje biefstuk ergens neerlegt, afgeleid raakt door een gesprek, en vervolgens het pannetje van de buurman leegrooft. Of de mensen die hun pannetje veel te lang bezet houden met een gigantische pannenkoek, waardoor de rest moet wachten op ruimte op de plaat.
Femke: [laughs] Heel herkenbaar! Mijn broer is echt zo'n pannenkoekenbakker. Die claimt de hele plaat voor één pannenkoek met kaas en spek, terwijl de rest ongeduldig met zijn satéstokje zit te wachten. Maar hoe zit het met de kwaliteit van het eten? Want eerlijk is eerlijk, die kant-en-klare gourmetschotels uit de supermarkt zijn culinair gezien meestal geen hoogstandje.
Charlotte: Klopt, traditioneel gezien is het vrij basic. Veel gemarineerd vlees, mini-worstjes, wat paprika, uienringen en natuurlijk heel veel sauzen uit een flesje. Knoflooksaus, cocktailsaus, pindasaus... Die sauzen moeten vaak de smaak van het ietwat te droog gebakken vlees maskeren. Maar de laatste jaren zie je wel echt een verschuiving.
Femke: Wat voor verschuiving zie je dan? Wordt het sjieker?
Charlotte: Ja, absoluut. Mensen maken nu vaker zelf hun hapjes. Geen kant-en-klare schotels met goedkoop vlees meer, maar gemarineerde gamba’s, kleine stukjes biefstuk van de slager, of juist heel veel vegetarische en veganistische opties. Denk aan gemarineerde tempé, mini-groenteburgers of paddenstoelen met kruidenboter. Maar ook de pannenkoekjes en eitjes blijven populair. Je ziet echt dat mensen er meer aandacht aan besteden. Het is minder 'vlees stapelen' en meer een soort mini-tapasavond geworden. Het is allang niet meer alleen voor de vleesliefhebber.
Femke: Dat is waar, ik merk zelf ook dat ik vaker voor groenten en vis kies op de gourmetplaat. Maar er blijft één groot nadeel, Charlotte. En dat is die vreselijke geur die de volgende ochtend in je huis hangt. Je wordt wakker, loopt de woonkamer in en het voelt alsof je in een cafetaria staat. Is daar nou echt niks tegen te doen?
Charlotte: [sighs] Dat is inderdaad de schaduwkant van het gourmetten. Die geur van verbrand vet en uien die zich nestelt in je meubels en gordijnen. Er zijn allerlei grootmoeders tips voor, hoor. Een pannetje met water en azijn opzetten tijdens of na het gourmetten helpt om de geur te neutraliseren. Of een schaaltje met gemalen koffiebonen neerzetten. Maar de allerbeste tip is natuurlijk: goed ventileren. Al is dat in de winter, wanneer we het meest gourmetten, niet altijd even comfortabel.
Femke: Nee, met het raam wijd open gourmetten met kerst is inderdaad geen succes. Maar ja, blijkbaar nemen we die geur op de koop toe. Dat zegt wel iets over hoe belangrijk we die gezelligheid vinden.
Charlotte: Ja, het overstijgt het ongemak. Het is echt een ritueel geworden. In veel andere culturen deelt men natuurlijk ook eten uit één grote pot of schaal, denk aan de Aziatische hotpot of de Zwitserse fondue. Maar gourmetten heeft echt dat unieke, kneuterige Nederlandse karakter gekregen. Het is de ultieme polder-maaltijd: iedereen beslist over zijn eigen vierkante centimeter op de bakplaat, maar we doen het wel samen. In een world waarin we heel veel individueel doen – ieder achter zijn eigen schermpje – dwingt gourmetten je om echt samen te zijn. Je kunt niet snel even je bord leegeten en weglopen. Je bent afhankelijk van het tempo van de plaat. Het vertraagt de maaltijd, en dat is in onze haastige maatschappij best wel uniek.
Femke: Wat mooi dat je dat zegt. Het is eigenlijk een vorm van mindfulness, maar dan met een mini-slavink.
Charlotte: Exact! Je moet geduld hebben. Je moet wachten tot dat kleine stukje vlees gaar is, en ondertussen praat je met elkaar. Het is de ultieme vertraging.
Femke: Charlotte, we naderen alweer het einde van ons gesprek. Wat zou jij onze luisteraars, die misschien dit weekend wel de gourmetset uit de kast trekken, willen meegeven?
Charlotte: Ik zou willen zeggen: laat de culinaire pretentie varen. Gourmetten hoeft niet perfect te zijn. Het gaat niet om sterrenwaardig koken, het gaat om de chaos, de mislukte pannenkoekjes en het samen lachen om de geur die we morgen weer moeten wegpoetsen. Geniet van de kneuterigheid.
Femke: Wat een prachtige uitsmijter. Charlotte, heel erg bedankt voor dit gezellige gesprek.
Charlotte: Graag gedaan, Femke!
Femke: En voor de luisteraars: wil je deze aflevering rustig nalezen? Het transcript staat gratis op talkdutch punt nl. Tot de volgende keer!