Droge voeten: Leven met het water met dijkwacht Frank

Ruben: Stel je voor dat je elke dag over een groene heuvel loopt, wetende dat er aan de andere kant van die heuvel miljoenen mensen wonen die erop vertrouwen dat die heuvel standhoudt. Dat is letterlijk het werk van mijn gast van vandaag. Welkom bij TalkDutch.

Ruben: Ik praat vandaag met Frank. Hij is dijkinspecteur bij het waterschap. Welkom, Frank. Fijn dat je er bent.

Frank: Dank je wel, Ruben. Leuk om hier te zijn.

Ruben: Frank, voor veel Nederlanders is een dijk gewoon een plek om te wandelen of de hond uit te laten. Maar voor jou is het een levend organisme, geloof ik?

Frank: Ja, zo kun je het wel noemen. Een dijk slaapt nooit. Er gebeurt altijd wel wat. Mensen realiseren zich vaak niet dat we hier in de Randstad meters onder de zeespiegel leven. Als de dijken er niet waren, stond dit hele land onder water. Mijn taak is om te zorgen dat dat niet gebeurt. Ik loop, kijk, voel en luister naar de dijk.

Ruben: Je luistert naar de dijk? Hoe klinkt een dijk dan?

Frank: [laughs] Nou, niet alsof hij praat natuurlijk. Maar je leert de geluiden van het water begrijpen. De wind die tegen de beschoeiing slaat, het geluid van stromend water waar het niet hoort te stromen. En vooral de stilte. Als het heel hard stormt en het water staat hoog, dan is een dijk die stabiel is eigenlijk heel stil. Dat geeft een soort rust, maar ook een enorme spanning.

Ruben: Het klinkt alsof je een enorme verantwoordelijkheid op je schouders draagt. Voel je die druk ook dagelijks?

Frank: Moet ik eerlijk zijn? In het begin wel. Toen ik net begon, twintig jaar geleden, kon ik tijdens een flinke herfststorm echt niet slapen. Dan lag ik in bed te luisteren naar de wind en dacht ik: heb ik die ene zwakke plek bij de bocht in de rivier wel goed gecontroleerd? Maar na verloop van tijd krijg je vertrouwen. In de techniek, in de berekeningen van de ingenieurs, en vooral in je eigen waarneming. Je leert de dijk kennen als een oude vriend. Je weet waar zijn zwakke plekken zitten.

Ruben: En wat zijn die zwakke plekken dan zoal? Waar let je op tijdens zo'n inspectie?

Frank: Nou, dat is heel divers. Mensen denken vaak aan grote scheuren of wegglijdende stukken grond, maar het begint veel kleiner. Graafschade van dieren is bijvoorbeeld een groot probleem.

Ruben: Dieren? Wat voor dieren dan?

Frank: Muskusratten, vooral. Die beesten graven gangenstelsels in de dijk. Dat kan de hele structuur verzwakken. Als er dan hoogwater komt, stroomt het water zo die gangen in en kan de dijk van binnenuit gaan eroderen. Dat noemen we 'piping'. Dus we werken nauw samen met rattenvangers. Maar ook konijnen en mollen kunnen schade aanrichten. En daarnaast letten we op droogte.

Ruben: Droogte? Dat is toch juist het tegenovergestelde van wateroverlast? Waarom is droogte gevaarlijk voor een dijk?

Frank: Dat is een heel goede vraag, en eendje die veel mensen verbaast. Een groot deel van onze dijken, vooral de oudere, binnendijkse kades, bestaat uit veen. En veen is eigenlijk een soort spons. Zolang het nat is, is het zwaar en stevig. Maar als het heel lang droog is, zoals we de laatste jaren steeds vaker zien in de zomer, droogt dat veen uit. Het wordt licht, het krimpt en er kunnen scheuren ontstaan. In het ergste geval kan zo'n dijk dan gewoon verschuiven of doorbreken. We hebben dat in 2003 gezien in Wilnis, toen verschoof er plotseling een hele dijk. Dat was een enorme eyeopener voor heel Nederland.

Ruben: Ja, dat herinner ik me nog. Dat was bizar om te zien. Een dijk die gewoon wegdrijft, eigenlijk.

Frank: Precies. Dus tegenwoordig inspecteren we bij extreme droogte net zo intensief as bij storm en hoogwater. We sproeien de dijken soms zelfs nat om te zorgen dat ze hun gewicht en stevigheid behouden. Dat laat wel zien hoe complex het systeem is.

Ruben: Je doet dit werk nu twintig jaar. In die tijd is het klimaat natuurlijk ook merkbaar veranderd. De zeespiegel stijgt, we krijgen extremere buien en langere periodes van droogte. Maak je je wel eens zorgen over de toekomst van Nederland?

Frank: [sighs] Ja. Soms wel. Als ik de wetenschappelijke rapporten lees, dan schrik ik wel eens van de scenario's voor het einde van deze eeuw. We kunnen onze dijken niet oneindig blijven verhogen. Er zit een grens aan wat technisch en financieel haalbaar is. Op een gegeven moment moeten we misschien andere keuzes maken. Ruimte geven aan het water in plaats van er constant tegen te vechten.

Ruben: Dat is een interessante verschuiving. Van vechten tegen het water naar leven met het water. Hoe zie je dat voor je?

Frank: We zijn daar natuurlijk al mee begonnen met projecten zoals 'Ruimte voor de Rivier'. We geven rivieren meer ruimte om te overstromen in gecontroleerde gebieden, zodat de druk op de steden minder groot is. Maar in de toekomst zullen we misschien ook moeten accepteren dat sommige extreem lage delen van Nederland niet meer te verdedigen zijn. Dat we daar op palen moeten gaan bouwen, of drijvende steden moeten maken. Of dat we bepaalde landbouwgronden moeten teruggeven aan de natuur. Dat zijn politiek heel gevoelige discussies. Maar als dijkinspecteur zie ik de realiteit elke dag. Het water wint uiteindelijk altijd als je er alleen maar keihard tegenin gaat. Je moet ermee samenwerken.

Ruben: Dat klinkt bijna filosofisch. Samenwerken met de natuur in plaats van haar te domineren. Is dat ook iets wat je in je persoonlijke leven toepast?

Frank: Absoluut. Het heeft mijn hele wereldbeeld veranderd. Ik ben veel meer gaan beseffen hoe nietig we eigenlijk zijn als mens. We denken dat we alles onder controle kunnen houden met onze technologie en onze gemaal-systemen. En we zijn er in Nederland ook extreem goed in, begrijp me niet verkeerd. Onze waterwerken zijn wereldberoemd. Maar het blijft een kunstmatig systeem dat constant onderhoud nodig heeft. Als we de stekker eruit trekken, staat de helft van het land binnen een paar dagen onder water. Dat besef maakt me nederig. En het zorgt ervoor dat ik enorm geniet van de natuur zoals die is, zonder dat we er direct onze stempel op willen drukken.

Ruben: Prachtig gezegd. Frank, we naderen het einde van ons gesprek. Wat is nu, met al jouw kennis en ervaring, de belangrijkste boodschap die je onze luisteraars zou willen meegeven?

Frank: Ik zou willen zeggen: wees je bewust van het water om je heen. Geniet ervan, want het maakt Nederland uniek en mooi. Maar neem het niet voor lief. De droge voeten die we hier hebben, zijn het resultaat van dagelijks hard werk en slimme keuzes. Laten we samen nadenken over hoe we ons land zo kunnen inrichten dat we ook over honderd jaar nog veilig kunnen wonen, in harmonie met het water.

Ruben: Een hele mooie en belangrijke boodschap om mee af te sluiten. Frank, ontzettend bedankt voor dit boeiende gesprek en voor het delen van je passie en je zorgen. Het heeft mij in ieder geval anders naar de dijken doen kijken.

Frank: Graag gedaan, Ruben. Het was me een genoegen.

Ruben: En voor de luisteraars thuis: bedankt voor het luisteren naar deze aflevering van TalkDutch. Wil je de tekst van dit gesprek nog eens rustig nalezen? Het volledige transcript staat gratis op talkdutch punt nl. Tot de volgende keer!