De strijd om de Nederlandse lunchtrommel

Femke: Waarom zijn we in Nederland eigenlijk zo ontzettend gehecht aan die droge boterham met kaas, die we om twaalf uur snel achter ons bureau opeten? Is onze lunchcultuur nou efficiënt of gewoon een beetje saai?

Femke: Welkom bij TalkDutch. Vandaag praat ik hierover met Arjan, tweeënveertig jaar oud en conceptontwikkelaar in de bedrijfscatering. Hij probeert al jaren de Nederlandse kantine te moderniseren met gezonde, warme lunches, maar dat blijkt een flinke cultuurstrijd te zijn. Welkom, Arjan!

Arjan: Dank je wel, Femke. Leuk om hier te zijn. En ja, je noemt het een cultuurstrijd, en zo voelt het soms ook echt. [laughs]

Femke: Want leg eens uit... Wat is er mis met een simpele boterham met kaas? Ik moet eerlijk bekennen dat ik er vanmiddag ook gewoon weer eentje op heb, hoor. Uit een plastic zakje.

Arjan: Nou, er is in principe natuurlijk helemaal niks mis met brood of met kaas. Het is hartstikke praktisch. Maar als je het vergelijkt met bijna elk ander land in Europa, dan is onze lunchgewoonte wel heel erg uniek. En ja, ook wel een beetje karig. In Frankrijk, Italië of Spanje is de lunch een moment van ontspanning. Mensen nemen uitgebreid de tijd, eten een warme maaltijd en praten met elkaar. In Nederland is de lunch vaak puur functioneel. Het is brandstof. We moeten zo snel mogelijk weer door met werken.

Femke: Hm, ja, dat herken ik wel. Het moet vooral niet te lang duren. Maar waar komt die haast toch vanden? Is dat cultureel bepaald?

Arjan: Absoluut. Het heeft diepe historische wortels. Nederland is van oudsher een calvinistisch land. Dat betekent: soberheid, hard werken en niet te veel opsmuk. Genieten van eten werd vroeger bijna als iets zondigs gezien, of in elk geval als tijdsverspilling. En daarnaast zijn we natuurlijk een handelsvolk. Tijd is geld. Als je anderhour uur gaat lunchen, dan verlies je kostbare werktijd. Dat idee zit nog steeds heel diep in onze genen, zelfs bij de jongere generaties die dat calvinisme helemaal niet meer bewust meekrijgen.

Femke: Dus die boterham met kaas is eigenlijk een symbool van onze efficiëntiedrang?

Arjan: Ja, precies. Het is de ultieme efficiëntie. Je smeert die boterhammen 's ochtends thuis, stopt ze in een plastic zakje of een trommeltje, en je kunt ze overal eten. Achter je computer, in de trein, of tijdens een snelle wandeling. Je hebt er geen bestek voor nodig, geen bord, niks. Het is compact en goedkoop.

Femke: [laughs] Als je het zo schetst, klinkt het bijna als een overlevingsstrategie. Maar jij probeert dat dus te veranderen. Hoe pak je dat aan in de praktijk?

Arjan: Nou, we proberen de bedrijfskantine echt te transformeren van een 'snel-even-snacken-plek' naar een ontmoetingsplek. We introduceren bijvoorbeeld 'shared dining' concepten, waarbij teams grote schalen met salades, warme groenten en gezonde gerechten delen. Of we maken gezonde soepen en bowls. Het idee is dat mensen echt even gaan zitten, de tijd nemen en met elkaar in gesprek gaan. Dat is niet alleen gezonder voor je lichaam, maar ook voor de sfeer op de werkvloer.

Femke: En werkt dat een beetje? Of stuit je op veel weerstand?

Arjan: Nou... het is een proces van de lange adem. Ik herinner me een project bij een groot IT-bedrijf in Utrecht. We dachten: we gaan het roer helemaal omgooien. Geen traditionele broodjes kroket of bergen witte kadetjes met kaas meer, maar een hypermoderne saladebar en warme, Aziatische lunchgerechten. Nou, Femke, we hadden de eerste week bijna een staking op onze handen. [laughs]

Femke: Echt waar? Een staking om een broodje kaas?

Arjan: Ja, serieus! Mensen waren echt boos. Er werd geklaagd dat de lunch te duur werd, dat het te veel tijd kostte om die salades zelf samen te stellen, en vooral: "Waar zijn mijn vertrouwde boterhammen gebleven?" We kregen boze mailtjes van de ondernemingsraad. Mensen voelden zich aangetast in hun gewoontes. Eten is zo persoonlijk. Als je daar ongevraagd aan sleutelt, kom je heel dicht bij de identiteit van mensen.

Femke: Dat is best fascinerend eigenlijk. Het is dus niet alleen maar praktisch, het is ook een gevoel van veiligheid of comfort?

Arjan: Ja, absoluut. Vooral op het werk. Het werk is vaak al druk en stressvol. Dan is dat moment om twaalf uur een vast ankerpunt in je dag. Je weet precies wat je krijgt: die vertrouwde boterham met pindakaas of jonge kaas. Dat geeft een gevoel van controle en rust. Als je dan ineens geconfronteerd wordt met quinoa en geroosterde pompoen, dan schieten sommige mensen direct in de verdediging.

Femke: Oké, dus die totale revolutie mislukte. Hoe heb je dat toen opgelost? Want je kunt die mensen ook niet negeren.

Arjan: Nee, zeker niet. De sleutel is geleidelijkheid en keuzevrijheid. We hebben de boterhammen weer teruggehaald, maar we hebben de kwaliteit ervan verbeterd. Dus we bieden nu ambachtelijk volkorenbrood aan met écht goede biologische kaas. En daarnaast zetten we dan die soep of die salade neer, als extra optie. En wat je dan ziet gebeuren, is heel interessant. In het begin negeert tachtig procent die gezonde opties. Maar na een paar weken zie je toch dat mensen eens een klein soepje erbij nemen. Of ze delen een salade met een collega. Het gaat stapje voor stapje. Je moet mensen verleiden, niet dwingen.

Femke: Ja, dat snap ik wel. Als je streng gaat vingerwijzen, bereik je vaak het tegenovergestelde. Maar zie je wel een verschil tussen generaties? Ik kan me voorstellen dat starters op de arbeidsmarkt er misschien anders in staan dan mensen die al dertig jaar bij een bedrijf werken.

Arjan: Ja, daar zit echt een wereld van verschil. De jongere generatie, zeg maar de twintigers en vroege dertigers, reist veel en is opgegroeid met een heel andere eetcultuur. Die vinden die droge boterhammen vaak wél saai. Die willen juist die variatie. Ze zijn ook veel bewuster bezig met vegetarisch of veganistisch eten. Voor hen is de lunch echt een sociaal moment en een manier om goed voor zichzelf te zorgen. Maar de oudere generatie houdt vaak hardnekkig vast aan het ritueel. Die nemen soms nog steeds hun eigen trommeltje van thuis mee, zelfs als er een prachtige, gratis lunch wordt aangeboden door de baas. Dat vind ik altijd zo mooi om te zien. De baas betaalt, en toch kiest men voor de eigen kaasboterham van thuis. Dat is echt die typisch Nederlandse zuinigheid en eigenwijsheid.

Femke: [laughs] Ja, prachtig is dat eigenlijk. "Ik weet zelf het beste wat ik lekker vind." Maar is er de afgelopen jaren wel iets structureel veranderd, denk je? Bijvoorbeeld door het vele thuiswerken tijdens en na de coronaperiode?

Arjan: Ja, corona heeft wel echt een boost gegeven aan de verandering. Toen mensen massaal thuiszaten, gingen ze tussen de middag ineens wél een eitje bakken, of een warme soep opwarmen. Ze ontdekten dat een warme of uitgebreide lunch eigenlijk heel prettig is en dat je er 's middags veel meer energie van krijgt. Nu we weer vaker naar kantoor gaan, we zien dat die behoefte is gebleven. Mensen verwachten nu meer van de bedrijfskantine. Het mag allemaal wel wat luxer en gezonder. De lunchtrommel verliest langzaam maar zeker een beetje terrein, hoewel hij denk ik nooit helemaal zal verdwijnen.

Femke: Nee, dat denk ik ook niet. Het blijft toch een stukje cultureel erfgoed. Ik moet zeggen dat ik het stiekem ook wel iets charmants vind hebben, die eenvoud.

Arjan: Zeker, en het heeft ook een mooie, democratische kant. In de Nederlandse kantine zit de directeur vaak naast de magazijnmedewerker. En ze eten allebei exact dezelfde boterham met kaas. Er is geen statusverschil op basis van wat je eet. Dat vind ik dan weer een heel mooi aspect van onze eetcultuur. Het is heel gelijkwaardig.

Femke: Wat een mooi inzicht, Arjan. Zo had ik er nog nooit naar gekeken. We zijn bijna aan het einde van ons gesprek. Wat zou jij onze luisteraars, die misschien ook elke dag hun eigen lunchtrommeltje inpakken, willen meegeven?

Arjan: Nou, ik zou willen zeggen: blijf vooral genieten van die boterham met kaas als dat je gelukkig maakt. Maar probeer af en toe eens te ontsnappen aan de waan van de dag. Neem de tijd voor je lunch. Leg je telefoon weg, sluit je laptop, en eet eens samen met een collega of loop een rondje. Of je nou een warme maaltijd eet of een simpele boterham: maak van de lunch een moment van rust en verbinding, in plaats van alleen maar een snelle tankbeurt.

Femke: Prachtig gesproken. Dank je wel voor je komst en voor deze mooie inzichten, Arjan.

Arjan: Heel graag gedaan, Femke.

Femke: En voor de luisteraars: wil je dit gesprek nog eens rustig nalezen? Het transcript staat gratis op talkdutch punt nl. Tot de volgende keer!