Is onze werk-privébalans een ambitiecrisis?

Ruben: We werken ons in Nederland collectief te pletter, althans, dat denken we. Maar wist je dat we gemiddeld de minste uren van heel Europa maken? Is onze beroemde werk-privébalans eigenlijk een vermomde ambitiecrisis?

Ruben: Welkom bij weer een nieuwe aflevering van TalkDutch. Mijn naam is Ruben en vandaag ga ik in gesprek met Geert. Geert is socioloog, achtendertig jaar, en hij schreef onlangs een prikkelend boek over onze Nederlandse werkcultuur, getiteld 'De deeltijd-mythe'. Geert, ontzettend fijn dat je er bent.

Geert: Dank je, Ruben. Goed om hier aan tafel te zitten.

Ruben: Laten we meteen met de deur in huis vallen. Die stelling van net... Is onze liefde voor parttime werken inderdaad een gebrek aan ambitie? Want we zijn er toch zo trots op, op die balans?

Geert: [laughs] Ja, we zijn er dol op. Als je op een verjaardag vertelt dat je vier dagen werkt om 'tijd voor jezelf' te hebben, knikt iedereen instemmend. Maar als socioloog kijk ik daar met een iets andere blik naar. Het is geen gebrek aan ambitie in de zin dat we lui zijn. Maar we hebben wel een heel specifieke definitie van succes gecreëerd. Succes is in Nederland niet per se die hoekbank in het directiekantoor, maar eerder: een leuk leven, een bakfiets, tijd om te sporten en op vrijdagmiddag om drie uur op het terras zitten.

Ruben: Hm. Maar is daar iets mis mee dan? Ik bedoel, we leven toch niet om te werken?

Geert: Nee, absoluut niet. En begrijp me niet verkeerd, die balans is fantastisch voor onze mentale gezondheid. Maar er zit een schaduwkant aan waar we het te weinig over hebben. Neem nou de economische realiteit. We kampen met gigantische tekorten in de zorg, in het onderwijs, bij de politie. Allemaal sectoren waar heel veel mensen parttime werken. Als iedereen in die sectoren net een paar uur per week extra zou werken, lossen we een groot deel van de maatschappelijke crises op. Dus ja, individueel is het heerlijk, maar collectief lopen we vast.

Ruben: Oké, dus je zegt eigenlijk: onze individuele vrijheid belemmert de vooruitgang van het land? Dat is nogal een uitspraak.

Geert: Nou... ja, zo scherp zou je het kunnen stellen. Kijk, we hebben in Nederland de luxe dat we dit kúnnen doen. De lonen zijn relatief hoog, we hebben goede voorzieningen. Maar het is ook een stukje cultuur. We zijn heel erg gericht op 'gezelligheid' en 'doe maar gewoon'. Als je hier zestig uur per week werkt omdat je echt iets groots wilt neerzetten, word je al snel met argusogen bekeken. "Gaat het wel goed met je?" of "Heb je geen burn-out?" vragen mensen dan. Terwijl dat in andere landen juist als de norm voor succes wordt gezien.

Ruben: Ja, dat herken ik wel. Ik heb zelf ook weleens een periode gehad dat ik dacht: moet ik niet meer uren maken? Maar de sociale druk om 'leuke dingen' te doen is ook groot. Je moet bijna verantwoorden waarom je in het weekend wél werkt. Maar hoe zit het dan met vrouwen? Nederland staat erom bekend dat met name vrouwen massaal parttime werken. Is dat ook die cultuur?

Geert: Dat is een heel belangrijk punt, Ruben. En dat is eigenlijk een historische erfenis. Tot ver in de twintigste eeuw was het in Nederland heel gebruikelijk dat vrouwen stopten met werken zodra ze trouwden. Dat zat zelfs in de wet. Die cultuur ijlt nog steeds na. We hebben dat opgelost met het 'anderhalfverdienersmodel'. De man werkt voltijd, de vrouw deeltijd. We noemen dat dan een vrije keuze, maar sociologisch gezien is het vaak een structureel probleem. Want die deeltijdbanen zorgen er ook voor dat vrouwen minder snel doorstromen naar de top, en financieel afhankelijk blijven.

Ruben: Maar Geert, is dat niet aan het veranderen met de jongere generatie? Als ik om me heen kijk, zie ik juist jonge mannen die ook een dag minder willen werken om voor de kinderen te zorgen. De 'papadag', zoals dat dan zo mooi heet.

Geert: [laughs] De papadag, ja. Een vreselijk woord overigens, maar dat is een andere discussie. Ja en nee. Je ziet inderdaad dat jonge vaders meer willen doen. Maar in de praktijk blijft de verdeling vaak scheef. En wat je vooral ziet bij de jongere generatie, generatie Z en de millennials, is een soort existentiële vermoeidheid. Ze willen niet meer meedoen aan die 'ratrace'. Ze zien hoe hun ouders uitgeblust raakten en kiezen bewust voor minder werken. Alleen lopen ze dan weer tegen een ander probleem aan: de woningmarkt.

Ruben: Want met een deeltijdbaan koop je tegenwoordig geen huis meer.

Geert: Precies. En dat is de paradox. Je wilt minder werken voor je rust, maar daardoor heb je minder inkomen, waardoor je stress krijgt over je woonsituatie. Dus die rust die je dacht te kopen met die vrije dag, ben je direct weer kwijt aan financiële zorgen.

Ruben: [sighs] Dat klinkt behoorlijk uitzichtloos als je het zo schetst. Maar wat is dan de oplossing? Moeten we de deeltijdcultuur actiever gaan ontmoedigen? Moet de overheid zich ermee bemoeien?

Geert: Nou, de overheid probeert dat al een beetje met fiscale prikkels, maar dat werkt vaak niet voldoende. Cultuur verander je niet zomaar met een belastingkorting. Ik denk dat we het gesprek anders moeten voeren. We moeten stoppen met het romantiseren van deeltijdwerk alsof het de enige weg naar geluk is. En we moeten ook stoppen met het demoniseren van hard werken. Hard werken kan ook ontzettend veel voldoening geven, mits de omstandigheden goed zijn natuurlijk.

Ruben: Hm. Ik probeer het even concreet te maken. Stel, ik ben een jonge professional. Ik luister nu en ik denk: ja, ik voel die druk ook. Ik wil carrière maken, maar ik wil ook fit blijven en mijn vrienden zien. Wat is dan een gezonde manier om hiernaar te kijken?

Geert: Mijn advies zou zijn: kijk heel kritisch naar waarom je bepaalde keuzes maakt. Doe je het omdat de maatschappij — of je vriendengroep — vindt dat je een perfect gestileerd leven moet hebben met drie hobby's en een deeltijdbaan? Of haal je echt diepe voldoening uit je werk en durf je daar vol voor te gaan, ook als dat betekent dat je soms een verjaardag moet missen? Het gaat om eigenaarschap. Wees niet bang om ambitieus te zijn. Ambitie is geen vies woord.

Ruben: Dat vind ik wel een mooie nuance. Want we associëren ambitie vaak met egoïsme of kille zakelijkheid, terwijl het ook gewoon kan gaan over ergens heel goed in willen worden en iets willen bijdragen.

Geert: Exact. Als je gepassioneerd bent over je vak, of dat nou in de zorg is, in de IT of in het onderwijs, dan is meer uren maken vaak helemaal niet synoniem met een burn-out. Integendeel, het kan juist energie geven omdat je echt impact maakt. De sleutel is autonomie. Als je zelf de controle hebt over hoe je je werk indeelt, is die grens tussen werk en privé veel minder scherp en ook minder stressvol.

Ruben: Ja, dat herken ik heel erg. Als ik aan dit project werk, voelt het soms niet eens als werk, ook al ben ik er in de avonduren nog mee bezig. Omdat de drive van binnenuit komt.

Geert: En dat is precies waar het om gaat. Intrinsieke motivatie versus extrinsieke druk.

Ruben: Geert, we naderen langzaam het einde van ons gesprek. Ik stel mijn gasten altijd één laatste, persoonlijke vraag. Wat wil jij onze luisteraars, die vaak bezig zijn met het opbouwen van hun leven en hun taalvaardigheid in Nederland, vandaag meegeven?

Geert: Ik zou willen zeggen: durf te kiezen. Durf af te wijken van de Nederlandse norm van de 'gulden middenweg'. Als je hard wilt werken en wilt knallen, doe dat dan en schaam je er niet voor. En als je echt bewust kiest voor rust, doe dat dan ook vol overgave, maar accepteer dan ook de consequenties daarvan. En voor de NT2-leerders specifiek: taal leer je het snelst op de werkvloer. Dus die extra uren op het werk zijn ook nog eens de beste taalles die je kunt krijgen.

Ruben: Dat is een fantastische uitsmijter. Geert, ontzettend bedankt voor je komst naar de studio en voor dit heldere, relativerende gesprek.

Geert: Graag gedaan, Ruben. Bedankt voor de uitnodiging.

Ruben: En voor de luisteraars thuis: bedankt voor het luisteren naar TalkDutch. Het zet je wel aan het denken, nietwaar? Hoeveel uur werk jij, en waarom? Laat het ons weten in de reacties. Tot de volgende keer!